Mae arloesedd, a ddatblygwyd i fynd i’r afael ag allyriadau ocsid nitraidd o wasanaethau mamolaeth, ar fin cyrraedd ysbytai ledled y DU ac Iwerddon yn dilyn cytundeb masnachol rhwng y gwneuthurwr E-Breathe a BOC Ltd, cyflenwr nwyon meddygol mwyaf y DU.
Datblygwyd technoleg N2O Clear – a elwir hefyd yn ‘Nitrous Oxide Cracker’ – drwy gydweithio rhwng Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a’r Fro, Contracts for Innovation Cymru ac E-Breathe. Bydd y dechnoleg bellach yn cael ei marchnata gan BOC o dan yr enw brand newydd, EXCIDIO, gan ddod â hi i sefydliadau gofal iechyd ledled y DU ac Iwerddon.
Dechreuodd y daith pan gymerodd yr Ymgynghorydd Anaesthetig, Dr Charlotte Oliver, a’i thîm ran yn Academi ‘Spread & Scale’ Sefydliad Dragon’s Heart yn 2021. Eu ffocws gwreiddiol oedd lleihau allyriadau o systemau dosbarthu ocsid nitraidd (nitrous oxide) a oedd yn gollwng ar draws ystad GIG Cymru. Ar ôl cwblhau’r gwaith hwnnw’n llwyddiannus, helpodd pwyslais yr Academi ar ddeall y broblem sylfaenol y tîm i nodi her newydd: lleihau’r ocsid nitraidd sy’n cael ei ryddhau i’r atmosffer o Entonox a ddefnyddir mewn wardiau geni.
Mae Entonox – y cymysgedd o ocsid nitraidd ac ocsigen, a elwir yn gyffredin yn ‘nwy ac aer’ – yn ffynhonnell hanfodol o liniaru poen yn ystod esgor, ond mae hefyd yn nwy tŷ gwydr cryf pan gaiff ei ryddhau i’r atmosffer.
Er mwyn mynd i’r afael â’r her newydd hon, cysylltodd y tîm â Contracts for Innovation Cymru, sef rhaglen arloesi Llywodraeth Cymru sy’n cael ei gyrru gan heriau. Lansiwyd her arloesi agored i nodi a datblygu datrysiad, ac yn y pen draw, dyfarnwyd contract i’r cwmni E-Breathe, sydd wedi’i leoli yng Ngogledd Iwerddon, i ddylunio, datblygu a phrofi’r dechnoleg.
Y canlyniad oedd N2O Clear – system arloesol sy’n dadelfennu ocsid nitraidd yn nitrogen ac ocsigen diniwed ar ôl ei ddefnyddio, gan leihau allyriadau rhwng 95% a 99% heb newid y rhyddhad rhag poen na’r gofal y mae menywod yn ei dderbyn yn ystod esgor.
Dywedodd Dr Charlotte Oliver:
Roedd yr Academi ‘Spread & Scale’ yn drawsnewidiol i ni. Cyn cymryd rhan, roedd y dasg o weithredu newid mor sylweddol yn teimlo’n frawychus. Rhoddodd yr Academi yr hyder a’r offer ymarferol angenrheidiol i ni er mwyn gwireddu ein gweledigaeth. Dechreuon ni gyda’r syniad o gau’r hen systemau dosbarthu nwy (manifolds) oedd yn gollwng, ond dysgodd yr Academi i ni ganolbwyntio mwy ar y broblem nag ar yr ateb roeddem wedi’i gynnig; felly, mynd i’r afael â’r gwastraff o Entonox oedd y cam naturiol nesaf i ni.
Ychwanegodd Dr Oliver: “Pan wnaethom gamu i mewn i’r Spread and Scale Academy am y tro cyntaf, ni allai neb ohonom fod wedi dychmygu y byddem yn cyrraedd y pwynt hwn. Daethom i mewn gyda’r gobaith o leihau gwastraff yn ein wardiau geni ein hunain, ac mae’r dechnoleg a ddatblygodd o’r gwaith hwnnw bellach yn mynd i ysbytai ledled y DU ac Iwerddon. Mae gweld y prosiect yn cyrraedd y raddfa hon yn brofiad sy’n gwneud i un deimlo’n wirioneddol ostyngedig; mae’n brawf o’r hyn y gall tîm ei gyflawni pan roddir yr hyder a’r offer iddo feddwl ar raddfa fwy.”
Yn dilyn profion llwyddiannus yn yr Uned Famolaeth yn Ysbyty Prifysgol Cymru, mae’r dechnoleg wedi parhau i ennill momentwm. Mae Llywodraeth Cymru wedi sicrhau cyllid i ddarparu unedau i bob bwrdd iechyd yng Nghymru, tra bod unedau hefyd wedi’u cyflwyno mewn safleoedd sy’n perthyn i NHS Lothian a’r GIG yn Lloegr, yn Hull a Walsall. Mae’r diddordeb wedi ymestyn yn rhyngwladol, gyda nifer o unedau wedi’u hanfon i’r Almaen a thrafodaethau ar y gweill gyda sefydliadau yng Ngogledd Iwerddon a Gweriniaeth Iwerddon.
Ers hynny, mae E-Breathe wedi derbyn Gwobr Green Horizons INVENT 2024 ac wedi cyrraedd y rhestr fer ar gyfer Gwobr Cynaliadwyedd y GIG yn 2025.
Mae’r cytundeb masnachol gyda BOC yn nodi cam nesaf taith yr arloesedd. Fel cyflenwr mwyaf y DU o nwyon meddygol – ac yn rhan o Linde, y cwmni nwyon diwydiannol a pheirianneg mwyaf yn y byd – bydd rhwydwaith dosbarthu BOC yn galluogi’r dechnoleg i gyrraedd ysbytai ledled y DU ac Iwerddon. Bydd hyn yn helpu sefydliadau’r GIG i leihau allyriadau carbon, tra’n parhau i ddarparu gofal mamolaeth o ansawdd uchel.
Dywedodd Mabon ap Gwynfor, Gweinidog y Cabinet dros Iechyd a Gofal:
Mae datrysiad E-Breathe yn enghraifft gymhellol o’r hyn y mae ein rhaglen Arloesi, Technoleg a Phartneriaethau (ITP) yn bodoli i’w gyflawni.
“Nid oedd ateb ar y farchnad ar gael yn rhwydd ar gyfer y niwed amgylcheddol a achosir gan Entonox sy’n cael ei anadlu allan yn ein hunedau mamolaeth. Gyda chefnogaeth ein partneriaid cyflawni – a ariennir gan yr ITP – yn ogystal â’r ‘Spread and Scale Academy’ (sy’n rhan o’r Intensive Learning Academy) a ‘Contracts for Innovation Cymru’, cafodd technoleg E-breathe ei dylunio, ei phrofi’n drylwyr a’i datblygu ar raddfa fwy yn llwyddiannus, er mwyn diwallu angen gwirioneddol nad oedd wedi’i ddiwallu yn ein system iechyd.”
“Mae’r ffaith bod yr arloesedd hwn bellach wedi cyrraedd ysbytai ledled y DU ac Iwerddon yn dyst i’r hyn y gellir ei gyflawni pan fydd Llywodraeth Cymru, y GIG a’r diwydiant yn cydweithio, gyda’r gefnogaeth gywir ar eu cefn.”
Dywedodd Faye Williams, Rheolwr Prosiect yn Contracts for Innovation Cymru:
Mae’r prosiect hwn yn dangos gwerth dod ag arbenigeddau gwahanol ynghyd ar wahanol gamau o’r daith arloesi. Helpodd yr ‘Spread & Scale Academy’ Charlotte a’i thîm i ddatblygu a mireinio’r her, tra darparasom ni’r llwybr arloesi sy’n cael ei arwain gan heriau, er mwyn nodi, datblygu a phrofi datrysiad, cyn cefnogi ei ddatblygiad ymhellach tuag at fasnacheiddio.
Mae’n wych gweld syniad, a darddodd o her glinigol ar y rheng flaen, yn datblygu i fod yn gynnyrch sydd ar gael yn fasnachol, gyda’r potensial i fod o fudd i wasanaethau mamolaeth ledled y DU a thu hwnt. Mae’n enghraifft wych o sut y gall cydweithio ar draws ecosystem arloesi Cymru helpu i droi syniadau uchelgeisiol yn atebion ymarferol.
Dywedodd David McLaughlin, Prif Weithredwr E-Breathe:
“Roedd y gefnogaeth a gafwyd gan y tîm Cymreig o’r radd flaenaf. Roedd hyn yn cynnwys nodi ac egluro’r broblem, beirniadu dyluniad y cynnyrch, profi ar y safle, a darparu cefnogaeth ac anogaeth barhaus. Rydym wrth ein bodd bod rhywbeth a oedd unwaith yn syniad yn awr yn gynnyrch corfforol sydd ar gael ledled y DU a thu hwnt, gan helpu i fynd i’r afael ag effaith ocsid nitraidd ar yr hinsawdd – yn syml, ni fyddai’n bodoli heb fentrau fel hon.”
